Kuş Gribi: Sık Sorulan Sorular
Dünya Sağlık Örgütü, 19 Ekim 2005
Kuş gribi nedir?
Kuş gribi (avian influenza), hayvanlarda görülen ve hemen her zaman için kanatlı hayvanlarda, daha seyrek olarak da domuzlarda karşımıza çıkan, bulaşıcı, virüslerin neden olduğu bir hastalıktır. İleri derecede türe-özel olmasına, diğer bir deyişle yalnızca kanatlı hayvanlarda görülmesine rağmen ender olarak aradaki engeli aşmakta ve insanlarda da görülebilmektedir.
Kuş gribi virüsünün kümes hayvanlarında neden olduğu, hastalık yapma yeteneği yüksek ve hastalık yapma yeteneği düşük, başlıca iki çeşit hastalık vardır. Bunlardan hastalık yapma yeteneği düşük” olan şekil, genellikle yalnızca hafif semptomlara (tüylerin kabarması, yumurta sayısının azalması) yol açabilir ve kolayca fark bile edilemeyebilir. “Hastalık yapma yeteneği yüksek” olan ise çok daha ağır seyreder; aynı kümesi paylaşan kümes hayvanları arasında hızla yayılarak çok sayıda iç organı tutan bir hastalık tablosuna neden olur; çoğu zaman 48 saat içerisinde ölümle sonuçlanan, mortalitesi neredeyse %100 olan bir kuş gribi çeşididir.
Hastalık yapma yeteneği yüksek kuş gribine hangi virüsler neden olur?
İnfluenza A virüslerinin1 16 tane H alt-tipi ve 9 tane de N alt-tipi vardır.2 Kuş gribine yalnızca H5 ve H7 alt-tiplerinin yol açtığı bilinmektedir. Ancak H5 ve H7 alt-tipi olan virüslerin tümü hastalık yapma yeteneğine sahip olmadığı gibi, kümes hayvanlarında şiddetli hastalığa da yol açmaz.
Bugünkü bilgilerimize göre H5 ve H7 virüsleri, kümes hayvanlarına önce hastalık yapma yeteneği düşük formda bulaşır ama kümesteki popülasyonda dolaşmaya başladıklarında, genellikle birkaç ay içerisinde mutasyon (genetik değişim) geçirerek hastalık yapma yeteneği yüksek forma dönüşür. Kümes hayvanlarında H5 ve H7 virüslerine rastlanmasının, başlangıçtaki enfeksiyon belirtileri hafif bile olsa endişeye yol açma nedeni budur.
Göçmen kuşlar, patojenitesi (hastalık yapma yeteneği) yüksek kuş gribi virüslerinin yayılmasına neden oluyor mu?
Göçmen kuşların, hastalık yapma yeteneği yüksek kuş gribinin yayılmasındaki rolü, tam olarak anlaşılabilmiş değildir. Yabani su kuşları, bütün İnfluenza A virüslerinin doğal rezervuarı kabul edilir. Bu kuşlar influenza virüslerini, görünürde herhangi bir zarara uğramaksızın, olasılıkla yüzyıllardır taşımışlardır. Yabani su kuşlarının, genellikle hastalık yapma yeteneği düşük formlar olmak üzere H5 ve H7 alt-tiplerini taşıdıkları bilinmektedir. Göçmen kuşların H5 ve H7 virüslerini kümes hayvanlarına bulaştırabildikleri izlenimini veren, ayrıntılı kanıtlar vardır; söz konusu hastalık yapma yeteneği düşük virüsler daha sonra kümes hayvanlarında mutasyon (genetik yapısında değişiklik) geçirerek patojenitesi (hastalık yapma yeteneği) yüksek forma dönüşür.
Önceki yıllarda göçmen kuşlarda çok ender olarak, genellikle kümes hayvanlarındaki salgın alanlarıyla çakışan uçuş yollarında ve az sayıdaki hayvanda olmak üzere patojenitesi yüksek virüsler izole edilmiştir ve söz konusu bulgu uzun zaman; yabani su kuşlarının, söz konusu virüslerin taşınmasında rol oynamadığı izlenimini vermiştir.
Son zamanlardaki olaylar bazı göçmen kuşların, patojenitesi yüksek H5N1 virüsünü doğrudan yayma olasılığının söz konusu olabileceğini göstermektedir. Yeni bölgelere daha başka yayılmaların gerçekleşmesi beklenmektedir.
Kümes hayvanlarında bugünlerde görülen lokalize salgınların herhangi bir özelliği var mı?
Günümüzde görülen ve 2003 yılı ortalarında Güneydoğu Asya’da başlayan, lokalize, patojenitesi yüksek kuş gribi salgınları, şimdiye kadar kaydedilmiş olan en büyüğü ve en şiddetlisidir. Bu kadar çok sayıda ülkenin eşzamanlı etkilenerek çok sayıda kuşun ölümüne sahne olması, kuş gribi tarihinde şimdiye kadar görülmüş değildir.
Bu salgının sorumlusu olan H5N1 virüsünün özellikle inatçı olduğu kanıtlanmıştır. Yaklaşık 150 milyon kanatlı hayvanın ölmüş veya itlaf edilmiş olmasına rağmen H5N1 virüsü, Endonezya’nın ve Vietnam’ın birçok bölgesinde, ayrıca Kamboçya, Çin, Tayland ve olasılıkla Lao Demokratik Halk Cumhuriyeti’nin bazı bölgelerinde endemik kabul edilmektedir.
H5N1 virüsü ayrıca, insan sağlığı bakımından da, aşağıda açıklandığı gibi, özel bir tehlike oluşturmaktadır.
Kümes hayvanlarındaki lokalize salgınlar hangi ülkelerde görüldü?
2003 yılı Aralık ayı ortalarından 2004 yılı Şubat ayı başlarına kadar kümes hayvanlarında H5N1 virüsünün neden olduğu lokalize salgınlar, Asya’daki 8 ülkeden bildirilmiştir (bildirilme sırasına göre Kore Cumhuriyeti, Vietnam, Japonya, Tayland, Lao demokratik Halk Cumhuriyeti, Endonezya ve Çin). Bu ülkelerin büyük bölümünün tarihinde patojenitesi yüksek kuş gribi virüsünün yol açtığı herhangi bir lokalize salgın kayıtlı değildir.
Malezya, Ağustos 2004’te, kümes hayvanlarındaki ilk lokalize H5N1 salgınını bildirerek bu hastalığın görüldüğü, dokuzuncu Asya Ülkesi olmuştur. Rusya Federasyonu ise ilk H5N1 salgınını Temmuz 2005 sonunda bildirmiş ve bunu, Ağustos başlarında aynı hastalığın, Kazakistan’ın Federasyona yakın bölgelerinde görüldüğünü bildiren raporlar izlemiştir. Patojenitesi yüksek H5N1 nedeniyle meydana gelen yabani kuş ölümleri, her iki ülkede de bildirilmiştir. Hemen hemen aynı zamanda Moğolistan, ölü göçmen kuşlarda H5N1’e rastlandığını bildirmiştir. H5N1, Ekim 2005’te, Türkiye’deki ve Romanya’daki kümes hayvanlarında bildirilmiştir. Yabani ve evcil kanatlı hayvanlarda lokalize salgınların mevcut olup olmadığı, diğer ülkelerde de araştırılmaktadır.
Japonya, Kore Cumhuriyeti ve Malezya, kümes hayvanlarındaki salgınları kontrol altına aldıklarını bildirmiştir ve artık, kuş gribinin mevcut olmadığı ülkeler olarak kabul edilmektedir. Etkilenen diğer bölgelerdeki salgınlar, değişik şiddet derecelerinde olmak üzere devam etmektedir.
Bu gelişmelerin insan sağlığı üzerinde doğurabileceği sonuçlar nelerdir?
H5N1’in kümes hayvanları popülasyonlarında yaygın şekilde bulunması, insan sağlığı bakımından başlıca iki risk doğurmaktadır.
Bu risklerden birincisi, virüsün kümes hayvanlarından insana geçerek neden olabildiği ve çok şiddetli bir hastalık tablosuyla sonuçlanan, doğrudan enfeksiyondur. İnsanlara bulaşma konusundaki engeli aşabilen birkaç kuş gribi virüsü arasında insanlarda en fazla sayıda vakaya ve ölüme yol açanı, H5N1’dir. H5N1’in neden olduğu hastalık; insanların çok büyük bölümünde yalnızca hafif solunum şikayetlerine yol açan, normal mevsimsel grip enfeksiyonunun aksine genellikle saldırgan bir şekilde seyreder ve durumları hızla ağırlaşan hastaların büyük bölümü ölür. Bu hastalarda primer viral zatürreeye (kuş gribi virüsünün sebep olduğu zatürree) ve çok sayıda organın yetersizliğine sık rastlanır. Şimdiki lokalize salgınlarda hastalanan insanların yarıdan fazlası ölmüştür. Bu vakaların neredeyse tümü, önceleri sağlıklı olan çocuklarda ve genç erişkinlerde görülmüştür.
Birincisinden daha fazla kaygı yaratan ikinci ise virüsün, yeterince fırsat tanındığı takdirde insanlar açısından ileri derecede enfeksiyöz bir forma değişerek insandan insana kolayca yayılmasıdır. Böyle bir değişikliğin sonucu, küresel kuş gribi salgını (pandemi) olacaktır.
İnsanlarda kuş gribi, hangi ülkelerde görüldü?
Bugünlerdeki salgınlar sırasında insanlarda görülen, laboratuvarda doğrulanmış kuş gribi; Kamboçya, Endonezya, Tayland ve Vietnam olmak üzere 4 ülkede bildirilmiştir.
Hong Kong, önceki yıllarda iki lokalize salgına sahne olmuştur. Bunlardan 1997’de görülen ilki, H5N1’in insanlarda enfeksiyona yol açtığı ilk salgındır: 18 kişide görülmüş ve bunlardan 6’sının ölümüyle sonuçlanmıştır. Aynı virüs 2003’te iki kişide görülerek birinin ölümüyle sonuçlanmıştır; bu vakaların ikisi de, yakın zamanda Güney Çin’e yolculuk yaptığı bilinen bir ailenin bireyleridir.
Kuş gribi insanlara nasıl geçiyor?
Enfeksiyona yakalanmış kümes hayvanlarıyla ya da bu hayvanların dışkılarıyla kirlenmiş yüzeylerle ve cisimlerle doğrudan temas, kuş gribinin insanlara başlıca bulaşma yolu olarak kabul edilmektedir. İnsanlarda bugüne kadar görülen vakaların neredeyse tümü, birçok evin kendine ait kümes hayvanlarına sahip olduğu ve bu hayvanların çoğu zaman ortalıkta serbestçe dolaştığı, kimi zaman evlere girdiği ya da çocukların oyun alanlarında gezindiği kırsal bölgelerde ve kentlerin çevresindeki yerleşim yerlerinde ortaya çıkmıştır. Enfeksiyona yakalanmış kanatlıların dışkılarında bol miktarda virüs mevcut olduğundan, bu dışkılarla ya da virüsün bulaştığı çevrelerle temas olasılığı, bu gibi koşullarda yüksektir. Ayrıca, Asya ülkelerindeki birçok ev kümes hayvanlarını para kazanmak ve beslenmek amacıyla beslediğinden birçok aile, kümes hayvanlarında ilk hastalık belirtileri kendini gösterdiğinde bu hayvanları ya satmakta ya da keserek yemektedir ve bu, değiştirilmesi çok zor bir uygulamadır. Virüsle temasın en çok; kümes hayvanlarının kesilmesi, tüylerinin yolunması, parçalanması ve pişirmeye hazırlanması sırasında gerçekleştiği düşünülmektedir. Gereken şekilde pişirilmiş kümes hayvanı etlerinin veya yumurtaların virüsü bulaştırdığını gösteren hiçbir kanıt yoktur.
Virüs, kanatlı hayvanlardan kuşlardan insanlara kolayca bulaşıyor mu?
Hayır. Şimdiki salgında hastalanan insan sayısı gerçi 100’den fazladır ama bu sayı, hastalanan kanatlı hayvan sayısının ve özellikle evlerin bahçelerindeki kümeslerde kümes hayvanı beslenmesine eşlik eden sayısız fırsatların yanında, önemsiz kalmaktadır. Virüsle benzer şekilde temas eden insanlardan niçin bazılarının hastalanıp diğerlerinin hastalanmadığı, bugün için bilinmemektedir.
Küresel kuş gribi salgınının görülme riski nedir?
Küresel bir salgının gerçekleşmesi için 3 faktörün bir arada bulunması gerekir: yeni bir influenza virüsü alt-tipi ortaya çıkmalı; insanlarda enfeksiyona yol açarak ciddi bir hastalığa neden olmalı ve insandan insana kolayca yayılmalı. H5N1 virüsü, bu faktörlerden ilk ikisine sahiptir: insanlar için yeni bir virüstür (bu virüs insanlar arasında hiçbir zaman yaygın bir şekilde dolaşmamıştır) ve 100’den fazla sayıda insanda enfeksiyona neden olarak bunların yarıdan fazlasının ölümüne neden olmuştur. H5N1 gibi bir virüse karşı, hiçbir insan bağışık değildir.
Görüldüğü gibi küresel bir salgının başlaması için ihtiyaç duyulan 3 faktörden ikisi mevcuttur; yalnızca virüs, insandan insana etkili ve sürekli şekilde bulaşma özelliğine (henüz) sahip değildir. H5N1 virüsünün bu son özelliği kazanma olasılığı, insanlarda enfeksiyon geliştiği; insanlarda enfeksiyon gelişme riski ise virüsün, kuşlardaki varlığını koruduğu sürece mevcut olacaktır; bu durumun önümüzdeki yıllarda bir süre devam edeceği kesindir.
H5N1’in küresel salgına neden olmak için ne gibi değişiklikler geçirmesi gerekiyor?
Virüsün insandan insana bulaşabilme özelliğini kazanabilmesi, başlıca iki mekanizma üzerinden mümkün olabilir. Bunlardan birincisi, bir insanda veya bir domuzda aynı anda insan ve kuş virüslerinin enfeksiyon yapmasıdır. Bu durumda insan ve kuş gribi virüsü arasında genetik materyal alışverişi gerçekleşebilecektir. Böyle bir alışveriş gerçekleşecek olursa H5N1, insandan insana kolayca bulaşabilen bir virüs kimliğini kazanacak ve vaka sayısı birdenbire artarak hastalık hızla yayılacaktır.
İkinci mekanizma, çok daha yavaş gerçekleşen, adaptasyonla sonuçlanan bir genetik değişim (mutasyon) mekanizmasıdır; burada virüs insan hücrelerine bağlanabilme yeteneği insanlarda gelişen her enfeksiyon sırasında gittikçe artar. Başlangıçta insanlarda görülen kuş gribi vakalarının, küçük kümeler şeklinde artmasına yol açacak böyle bir mekanizma insanlığa, savunmaya geçebilmesi için biraz süre tanıyacaktır.
İnsandan insana sınırlı bulaşmanın önemi nedir?
Ender olmasına rağmen H5N1’in ve diğer kuş gribi virüslerinin insandan insana bulaşması, kümes hayvanlarındaki salgınlara eşlik etmiştir ve alarm nedeni değildir. Virüs yayılması hiçbir zaman, kuşlarla ilk temas yoluyla bulaştığı insanlardan, başka insanlara bulaşmamış veya toplum genelinde hastalığa yol açmamıştır. Bu durum, virüsün bulaşması için hasta kişiyle çok yakın temasa ihtiyaç olduğu izlenimini vermektedir. Kuş gribi gelişen insanlar kuşkusuz tam olarak incelenip araştırılmalıdır ama bu araştırmalar, insandan insana bulaşmanın son derece sınırlı olduğunu gösterdiği sürece, Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) küresel salgın riski konusundaki değerlendirme sonuçlarında değişiklik yapmayacaktır. Kuş gribi enfeksiyonunun yakın aile bireylerinde görüldüğü durumlar vardır ama bunların insandan insana bulaşmış olduğunun kanıtlanması, söz konusu kişilerin birbirleriyle olduğu kadar aynı hayvan ve çevre koşullarıyla da temas etmiş bulunması nedeniyle, çoğu zaman olanaksızdır.
Küresel salgın riski günümüzde ne derece ciddi?
Küresel grip salgını riski, ciddidir. H5N1 virüsünün Asya’nın büyük bölümünde mevcut olması, insanlardaki vaka sayısının gittikçe artma riskinin varlığını devam ettireceğini göstermektedir. İnsanlardaki her ilave kuş gribi vakası, virüsün insandan insana bulaşma yeteneğini artırma ve küresel salgına yol açabilecek bir tipe dönüşme fırsatını verecektir. Virüsün yeni bölgelerdeki kümes hayvanlarına ve yabani kuşlara bulaşmış olması, kuş gribinin daha fazla sayıda insanda görülme olasılığını güçlendirmektedir. Gelişebilecek küresel bir kuş gribi salgınının ne zamanını ne de şiddetini tahmin etmek mümkündür ama küresel salgının gelecekte gelişme olasılığı artmıştır.
Kaygı duymamıza yol açacak başka nedenler var mı?
Evet; çok sayıda….
· Evcil ördekler, hastalık yapma yeteneği yüksek kuş gribi virüsünü, hiçbir hastalık belirtisi vermeksizin dışkıları ve vücut salgılarıyla büyük miktarlarda vücut dışına atabilmekte ve virüs için “sessiz” bir rezervuar işlevini görerek diğer kanatlı hayvanlara bulaşmasına süreklilik kazandırmaktadır. Bu durum, zaten iyice karmaşık olan, virüsü kontrol altına alma çabalarını daha da zorlaştırmakta ve insanların riskli davranışlardan kaçınması yönünde şekillenen uyarıların çeşitliliğini artırmaktadır.
· Günümüzdeki H5N1 virüslerini, deneysel olarak enfekte edilen farelerdeki ve dağ gelinciklerindeki ölüme yol açma olasılığı, 1997’de ve 2004’ün başlarında enfeksiyon yapan aynı virüslere kıyasla daha yüksek; ortamda kalma süresi, yine aynı virüslere kıyasla daha uzundur.
· H5N1, konak sayısını artırmış gözükmekte ve önceden kendisine karşı dirençli kabul edilen memeli türlerini de enfekte edip öldürmektedir.
· Virüsün doğal rezervuarı olan yabani su kuşlarındaki davranışı, değişiyor olabilir. 2005 ilkbaharında merkezi Çin’deki doğal bir rezervuarda 6,000’den fazla sayıda göçmen kuşun ölmesine yol açan ve patojenisitesi yüksek H5N1 virüsünün neden olduğu salgındaki bu ölüm sayısı, beklenmedik ve olasılıkla daha önce hiç görülmedik şekilde yüksektir. Daha önce göçmen kuşlarda patojenisitesi yüksek virüslerin neden olduğu, fazla miktarda ölümle sonuçlanan yalnızca iki salgın bilinmektedir. Bunlardan biri 1961 yılında Güney Afrika’da, ikincisi ise 2002-2003 kışında Hong Kong’ta görülmüştür. Söz konusu salgınlara neden olan virüsler, birincisinde H5N3, ikincisinde H5N1’dir.
Küresel salgınlar niçin bu kadar korkutuyor?
Küresel grip salgınları, bütün ülkelere hızla yayılabilen salgınlardır. Uluslararası yayılma bir defa başladığında bu salgınlar, virüsün öksürük ve hapşırma yoluyla çok hızlı bir şekilde yayılması nedeniyle, durdurulamaz kabul edilir. Virüsün bulaştığı insanların bunu, hastalığın semptomları ortaya çıkmadan önce başka insanlara da bulaştırabilmesi, uluslararası yayılma riskinin hiçbir semptomu olmayan yolcular aracılığıyla daha da artmasına yol açar.
Küresel salgına yol açan bir virüsün neden olduğu hastalığın şiddeti ve ölümlerin sayısı, büyük ölçüde değişebilir ve virüsün ortaya çıkmasından önce bilinemez. Geçmişteki küresel salgınlarda hastalananların oranı, toplam popülasyonun %25-35’i arasında değişmiştir. 1957’deki küresel salgının verilerinden yola çıkılarak yapılan hesaplamalar; en iyi koşullarda, yeni virüsün yalnızca hafif bir hastalığa yol açtığı kabul edildiğinde bile dünyada bu ‘hafif hastalık’ nedeniyle ölecek olan insan sayısının 2 milyonla 7.4 milyon arasında değişeceğini göstermektedir. Virüsün şiddetli hastalığa yol açan, patojenisitesi yüksek bir virüs olduğu göz önünde tutulduğunda, beklenen ölüm sayısı kuşkusuz daha da yüksek olacaktır. İstisnai kabul edilen, 1918 tarihli küresel grip salgını, en az 40 milyon insanın ölümüyle sonuçlanmıştır. Bu küresel salgının ABD’de neden olduğu mortalite, %2.5 dolayında olmuştur.
Küresel salgınlar tıbbi tedaviye veya hastaneye yatırılmaya ihtiyaç duyan veya bunları arzu eden insanların sayısını birdenbire çok fazla artırır ve sağlık hizmet servislerinin hizmet verme kapasitesinin, geçici olarak tamamen dolmasına yol açar. Çalışan insan sayısının azalması; taşımacılık, yasaların uygulanması ve iletişim gibi diğer temel hizmetlerinin de kesintiye uğramasına neden olabilir. H5N1 gibi virüslere popülasyonun tümü duyarlı olacağından, belirli bir toplumdaki hasta sayısı çok hızlı bir şekilde artar; lokal sosyal ve ekonomik aksaklıklar geçici bir süre devam edebilir. Ancak yine bu olumsuzluklar, günümüzün birbirleriyle yakından ilişkili, birbirleriyle yakından bağlantılı ticaret sistemlerinin etkisiyle, daha da şiddetli olabilir/daha uzun sürebilir. Geçmişteki tecrübelerimize göre ikinci bir küresel yayılma dalgası, bir yıl içerisinde beklenmelidir.
Küresel bir salgın sırasında şekillenecek acil durum bütün ülkelerde söz konusu olabileceğinden, doğal felaketler veya lokalize salgınlar sırasındaki uluslararası yardımlaşma; uluslararası yayılma başladığında duraklayabilir ve hükümetler ellerindeki her türlü olanağı, kendi halklarının salgından korunması amacıyla kullanabilir.
Küresel bir salgının başlamak üzere olduğunu haber veren en önemli uyarı sinyalleri nelerdir?
Klinik grip semptomları veren hasta kümelerinin zaman ve yer bakımından yakın olarak ortaya çıktığının fark edilmesi, böyle bir gelişmenin insandan insana bulaşma gerçekleştiği izlenimini vermesi nedeniyle, küresel bir salgının gelişmekte olduğunu haber veren en önemli uyarı sinyalidir. H5N1 ile enfekte insanların tedavisiyle/bakımıyla uğraşan tıp personelinin de hastalanması, aynı nedenlerle insandan insana bulaşma olduğu konusunda önemli bir uyarı olabilir. Bu gibi durumlarla karşılaşıldığında olası her vaka eksiksiz bir şekilde tetkik edilerek teşhisin doğrulanması, kaynağın belirlenmesi ve insandan insana bulaşma cereyan edip etmediğinin anlaşılması yönünde çaba harcanmalıdır.
Virüslerin, Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) özel laboratuvarlarında incelenmesi; virüsteki, insanları enfekte etme olasılığını işaret eden genetik ve diğer değişikliklere ışık tutarak lokal laboratuvarlardaki araştırmaları destekleyebilir. Dünya Sağlık Örgütü hastalığın görüldüğü ülkelerden izole ettikleri virüsleri uluslararası araştırma düzeyde paylaşmalarını tekrar tekrar isteme nedeni, budur.
Aşı geliştirme ve imalatı hangi durumda?
Küresel bir virüse karşı korunma sağlayacak aşılar, elimizde henüz mevcut değildir. Her yıl üretilen aşılar mevsimsel gribe karşı koruma sağlar ama, küresel salgın yapacak bir virüse karşı etkisizdir. H5N1 virüsüne karşı birçok ülke aşı geliştirmeye çalışmaktadır ama henüz hiçbir aşı, ticari üretim aşamasında değildir ve bunlardan hiçbirinin, küresel salgının başlamasından aylar sonrasına kadar yaygın şekilde sağlanabileceği beklenmemektedir.
Deney aşamasındaki aşıların tam anlamıyla koruma sağlayıp sağlamadığını ve farklı formülasyonların, ihtiyaç duyulacak antijen miktarının daha ucuza elde edilmesini, dolayısıyla üretim kapasitesinin artmasını sağlayıp sağlamayacağını ortaya çıkarmak amacıyla bazı klinik çalışmalar yapılmaktadır. Aşı ihtiyacı küresel salgını yapan virüsle yakından bağlantılı olduğundan büyük çapta ticari üretime, yeni virüs ortaya çıkıncaya ve küresel salgın ilan edilinceye kadar geçilemeyecektir. Küresel salgın gelişecek olursa bugünkü küresel aşı üretme kapasitesi, beklenen ihtiyacı karşılayamayacaktır.
Tedavi amacıyla kullanılabilecek hangi ilaçlar var?
Nöraminidaz inhibitörleri sınıfından iki ilaç; ticari adı Tamiflu olan oseltamivir ve pazarda Relenza adıyla satılan zanamivir; mevsimsel influenzanın yol açtığı hastalık tablosunun şiddetini azaltabilmekte ve süresini kısaltabilmektedir. Nöraminidaz inhibitörlerinin etkili olabilmesi için, semptomların başlangıcını izleyen ilk 48 saat içerisinde kullanılmaya başlamaları gerekir. İnsanlardaki H5N1 enfeksiyonlarında bu ilaçlar, erkenden kullanılmaya başlandıklarında ölüm oranını azaltabilir ama, bu konudaki klinik veriler sınırlıdır. H5N1 virüsünün nöraminidaz inhibitörlerine duyarlı olması beklenmektedir.
M2 inhibitörleri olarak bilinen diğer bir ilaç sınıfının üyeleri olan amantadin ve rimantadin de, küresel grip salgınında kullanılma potansiyeline sahiptir ama virüsler bu ilaçlara karşı hızla direnç kazandığından söz konusu potansiyel, önemli ölçüde sınırlanmaktadır. Ortamdaki H5N1 suşlarının bazıları, bu iki ilaca karşı daha şimdiden dirençlidir. Ancak yeni bir virüs, insanlarda gribe yol açan virüslerle genetik alışveriş sonucu gelişecek olursa, M2 inhibitörlerinin bu yeni virüse karşı etkili olmaları mümkündür.
Nöraminidaz inhibitörlerindeki başlıca ve en önemli kısıtlayıcı faktörler, üretim kapasitesinin düşük ve fiyatın, birçok ülke için yüksek olmasıdır. Yakınlarda dörde katlanmış olan bugünkü üretim kapasitesiyle, dünya nüfusunun %20’sini tedavi edebilecek miktarda nöraminidaz inhibitörü üretilebilmesi için yaklaşık 10 yıl gerekmektedir. Oseltamivirin üretim prosesi karmaşıktır, zaman alır ve diğer üreticilere kolayca transfer edilemez.
H5N1 enfeksiyonunda bugüne kadar gelişerek ölümle sonuçlanan hemen tüm pnömoniler, virüsün etkilerinden kaynaklanmıştır ve antibiyotiklerle tedavi edilemez. Ancak gripte komplikasyon olarak akciğerlerin sekonder bakteri enfeksiyonlarıyla sık karşılaşıldığından antibiyotikler, geç başlayan pnömonide yaşam kurtarabilir. WHO ülkelere, yeterli miktarda antibiyotiği önceden stoklamalarını önermektedir.
Küresel salgın önlenebilir mi?
Bu sorunun yanıtını kimse kesin olarak bilmemektedir. Küresel bir salgını önlemenin en iyi yolu, kuşları virüsten tamamen arındırmaktır ama bunun yakın bir gelecekte mümkün olacağına dair kuşkular, gittikçe artmaktadır.
İlaç endüstrisinin bağışlarından yararlanan Dünya Sağlık Örgütü, 2006 yılı başlarında. 3 milyon tedavi kürüne yetecek miktarda antiviral ilaç stoklamış olacaktır. Matematik modelleri temel alan, yakın zamanlardaki çalışmalar bu ilaçların küresel salgın başlangıcına yakın zamanda, insandan insana kolayca geçen bir virüsün ortaya çıkmasını önleyebileceğini ya da en azından bunun uluslararası düzeyde yayılmasını geciktirerek aşı mevcudunun artırılması için zaman kazandırabileceğini izlenimini vermektedir.
Şimdiye kadar hiç denenmemiş olan bu stratejinin başarısı konusundaki görüşler, küresel salgına yol açacak virüsün, önceden bilinemeyecek erken davranışlarıyla ilişkili çeşitli tahminleri temel almaktadır. Başarı ayrıca, ilk etkilenen bölgelerdeki izleme olanaklarının ve lojistik yeteneklerin mükemmel olmasına ve bununla birlikte, etkilenen bölgelere insanların giriş/çıkışlarının kısıtlanmasına bağlıdır. Dünya Sağlık Örgütü’nün elindeki hızla müdahale olanağı sağlayan antiviral ilaçların başarılı bir şekilde kullanılabilmesi için, salgından etkilenen ülkelerdeki izleme olanaklarının mükemmelleştirilmesi ve özellikle de zaman ve mekan bakımından birbirine yakın vaka kümelerini ortaya çıkama kapasitesinin artırılması gerekmektedir.
Dünya Sağlık Örgütü hangi stratejik girişimleri öneriyor?
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 2005 yılı Ağustos ayında bütün ülkelere, kuş gribi küresel salgını karşısında alınması gereken öneriler göndermiştir.3 Bu önerilenler ulusal hazırlıklı olma düzeyinin güçlendirilmesine, küresel salgın yapabilecek bir virüsün ortaya çıkma fırsatının azaltılmasına, başlangıçtaki uluslararası yayılmanın geciktirilmesine ve aşı geliştirilmesinin hızlandırılmasına yöneliktir.
Dünya yeterince hazırlıklı mı?
Hayır. Yaklaşık 2 yıl önce yapılmış olan uyarılara rağmen dünya kendisini, küresel bir salgına karşı korumak açısından yeterince hazırlıklı değildir. Dünya Sağlık Örgütü bütün ülkeleri acilen bir hazırlık planı yapmaya davet etmiş; ancak ülkelerin yalnızca %40 kadarı bu çağrıya uymuştur. Dünya Sağlık Örgütü ayrıca ülkeleri, küresel salgın başlangıcında kullanabilecekleri, yeterli antiviral ilaç stoku yapmaya da davet etmiştir ve günümüzde 30 kadar ülke, bu ilaçlardan yüksek miktarlarda satın almaya çalışmaktadır ama üretici firmalar, bu siparişleri anında karşılayacak kapasiteye sahip değildir. Bugünkü eğilimler göz önünde tutulursa, gelişmekte olan ülkelerin hemen hiç biri, küresel salgın sırasında aşı ve antiviral ilaç sağlayabilecek durumda değildir.
Ek bilgi
- İnfluenza virüsleri A, B ve C olarak 3 tipe ayrılır. Bunlardan A ve B tipleri insan sağlığı açısından kaygı yaratan virüslerdir ve küresel salgın yapabilenler, yalnızca influenza A virüsleridir.
- H alt-tipleri, virüsün hücrelere bağlanıp çoğalmak üzere içeriye girmesini sağladıklarından, epidemiyoloji bakımından en önemlileridir. N alt-tipleri yeni meydana gelen virüslerin hücre dışına çıkmasında söz sahibidir.
-
| 
